Czym jest zdarzenie niepożądane, a czym przewidywalny skutek?

Na wielu konferencjach przewija się temat zgłaszania zdarzeń niepożądanych i wskazuje się jakie to ważne. Prawie zawsze w trakcie dyskusji znajduje się jednak ktoś, kto niewłaściwie rozumie, czym jest zdarzenie niepożądane. Niestety część zamętu wynika z przepisów, które łatwo nieprawidłowo zinterpretować, część też z nieprawidłowych interpretacji, które zyskują na popularności, ponieważ bardzo pasują do niechęci w zgłaszaniu realnych zdarzeń niepożądanych (dalej: ZN).

  Zacznijmy od definicji ustawowej i problemów, które ona wywołuje. W art. 2 pkt 8 ustawy z dnia 16 czerwca 2023 r. o jakości w opiece zdrowotnej i bezpieczeństwie pacjenta wskazano, że zdarzenie niepożądane to: „zdarzenie zaistniałe w trakcie udzielania lub w efekcie udzielenia bądź zaniechania udzielenia świadczenia opieki zdrowotnej, powodujące lub mogące spowodować negatywny skutek dla zdrowia lub życia pacjenta, w szczególności zgon, uszczerbek na zdrowiu lub rozstrój zdrowia, chorobę, zagrożenie życia, konieczność hospitalizacji albo jej przedłużenia, a także uszkodzenie ciała lub rozstrój zdrowia płodu; nie stanowi zdarzenia niepożądanego zdarzenie, którego skutek jest przewidywanym skutkiem prawidłowo udzielonego świadczenia opieki zdrowotnej”. Należy zwrócić uwagę, że definicja ta ma dwa aspekty pozytywny (czym jest ZN) i negatywny (czym nie jest ZN). Z definicji wynika, że ZN ma dwa elementy konstrukcyjne: (1) jest związane z udzielaniem bądź zaniechaniem udzielania świadczeń zdrowotnych, (2) powoduje lub może powodować uszczerbek na zdrowiu dla pacjenta. Równocześnie ustawa wskazuje, że nie stanowi ZN zdarzenie, którego skutek jest przewidywanym skutkiem prawidłowo udzielonego świadczenia opieki zdrowotnej. Co niezwykle istotne, w definicji zdarzenia niepożądanego nie ma żadnej mowy o winie, błędzie czy odpowiedzialności czyjejkolwiek – kwestie te nie mają znaczenie dla istnienia zdarzenia niepożądanego (dlatego jak słyszę w szpitalu: „nie musimy tego zgłaszać, bo nie było to zawinione”, to dowodzi braku zrozumienia, czym zdarzenie niepożądane jest).

  W pierwszej kolejności wskażę najczęstsze rodzaje zdarzeń niepożądanych, którymi są: upadki, samobójstwo pacjenta, ucieczka pacjenta, zakażenia szpitalne, zgony w trakcie hospitalizacji, pomyłka lekowa, reoperacja, pozostawienie ciała obcego w polu operacyjnym, powikłanie pozabiegowe (np. rozejście się rany pooperacyjnej, uszkodzenie innego narządu np. porażenie nerwu krtaniowego wstecznego po operacji tarczycy), nieterminowe udzielanie opieki, przedwczesne i nieuzgodnione wyjście personelu z podmiotu leczniczego, niewłaściwa strona zabiegu, niewłaściwa identyfikacja pacjenta, brak wypełniania OKK w trakcie zabiegu, awarie sprzętu w trakcie zabiegu, opóźnienie wdrożenia włąciwego leczenia (np. antybiotykoterapii u pacjenta z rozpoznaną sepsą), niewłaściwa opieka pielęgnacyjna skutkująca odleżynami, zaniechanie monitorowania, gdy jest ono konieczne, zbyt późne podjęcie leczenia (np. odwleczenie cesarskiego cięcia o dwie godziny pomimo deceleracji późnych w zapisie KTG) itd. To wszystko są zdarzenia niepożądane, które należy raportować i zgłaszać. Jeszcze raz podkreślam, że zgłaszamy wtedy, gdy pacjent mógł odnieść uszczerbek na zdrowiu lub odniósł i ma to związek z udzielaniem świadczeń opieki zdrowotnej.

  W drugiej kolejności należy wskazać, czym jest przewidywalny skutek prawidłowo udzielonego świadczenia zdrowotnego. Przede wszystkim należy zwrócić uwagę, że przewidywalny skutek to nie jest to samo co ryzyko zabiegowe, co wynika już z terminologii (podkreślam to, bo niekiedy jest to błędnie utożsamiane). Ryzyko zabiegowe (np. ryzyko powikłań wskazywanych w zgodzie na zabieg) to nie jest skutek, lecz sytuacja, która ma pewne prawdopodobieństwo zdarzenia. Z kolei skutek, to sytuacja, która zawsze się zdarza (w tym sensie skutkiem wejścia do wody jest to, że człowiek jest mokry, a utonięcie to jedynie ryzyko). W tym znaczeniu przewidywalnym skutkiem zabiegu jest zawsze: blizna pooperacyjna, ból pooperacyjny w miejscu zabiegu, konieczność leżenia przez określony czas, ślad w miejscu wkucia po pobraniu krwi, ograniczony odczyn skórny w polu napromieniania po radioterapii, przemijające wzdęcie i niewielki dyskomfort związany z insuflacją jelita po kolonoskopii (ale perforacja jelita po kolonoskopii jest już ZN), obrzęk po ekstrakcji zęba, usunięcie części zdrowych tkanek w zakresie koniecznym do uzyskania właściwego marginesu onkologicznego. Podobnie przewidywalnym skutkiem może być postęp choroby, która rozwija się pomimo prawidłowego leczenia.

  Podsumowując, zdarzenie niepożądane to sytuacja, która się wydarza, choć jej nie chcemy i nie jest to synonim błędu medycznego. Z tego powodu zgłasza się wszystko to, co nie jest wprost zwykłym, a więc przewidywalnym skutkiem udzielania świadczeń opieki zdrowotnej.

Radosław Tymiński