Broniąc lekarzy w sprawach sądowych, ciągle przekonuję się, że w specjalizacjach zabiegowych dużym problemem nadal pozostają zagadnienia związane ze zgodą pacjenta. W szczególności wątpliwości budzi kwesta rozszerzenia zakresu zgody na zabieg operacyjny. W związku z tym warto przypomnieć, kiedy zgodnie z przepisami prawa lekarz w niektórych sytuacjach może rozszerzyć zakres zabiegu operacyjnego, bez konieczności uzyskiwania nowej zgody od pacjenta.

Ostatnio otrzymałem e-maila z prośbą o przybliżenie obowiązków lekarskich związanych ze zgłaszaniem podejrzenia lub rozpoznania choroby zakaźnej. Nadawca listu pytał m.in. o to, w jaki sposób należy to zgłaszać oraz jak szybko. Przed odpowiedzią na te pytania chciałbym jednak przybliżyć trochę sam obowiązek informowania właściwych organów o chorobach zakaźnych i zakażeniach.

Ostatnio podczas jednej z konferencji otrzymałem bardzo ciekawe pytanie: z jakiego aktu prawnego wynika obowiązek lekarza, pracującego w szpitalu, zawiadomienia rodziny pacjenta o jego zgonie. Kwestia ta nie jest jednoznaczna, więc warto ją omówić.

  Kilka dni temu dostałem ciekawe pytanie od jednego z użytkowników mojej strony. Lekarz, pracujący w jednym z dużych szpitali, pyta się czy można pobrać tkanki, komórki lub narządy (dalej: organy) w przypadku, gdy rodzina nie wyraża na to zgody. Zagadnieniu temu warto poświęcić więcej miejsca, gdyż praktyka jest inna niż stan prawny.

Ostatnio otrzymałem kilka pytań od lekarzy, dotyczących tego, czy wystarczy wpisać dużą liczbę powikłań w zgodzie przed zabiegiem i uzyskać od pacjenta podpis, żeby być „krytym”. Odpowiedź na to pytanie jest jednoznaczna – nie. Przesłanki ważności zgody i przypadki, w których jest ona nieważna, omawiałem już w kilku artykułach (zob. np. ten), dzisiaj chciałbym zwrócić uwagę na ciekawy przypadek, który stał się podstawą do wydania w dniu 13 lutego 2013 r. wyroku przez Sąd Apelacyjny w Warszawie (sygn. akt VI ACa 1013/12). Przypadek ten wskazuje, że odebranie od pacjenta zgody jest nie tylko biurokratyczną formalnością, lecz bardzo ważnym elementem procesu diagnozowania lub leczenia.

Ostatnio otrzymałem pytanie, czy poza ogólną regulacją zawartą w art. 34 ust. 1 ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty („Lekarz może wykonać zabieg operacyjny albo zastosować metodę leczenia lub diagnostyki stwarzającą podwyższone ryzyko dla pacjenta, po uzyskaniu jego pisemnej zgody”) istnieją konkretne zabiegi lub sytuacje, w których lekarz musi z mocy prawa uzyskać pisemną zgodę pacjenta.

Ostatnio dostałem od jednego z użytkowników portalu ciekawe pytanie, a mianowicie, co powinno się znaleźć w dokumentacji medycznej w przypadku rozpoznania choroby, będącej przeciwwskazaniem do prowadzenia pojazdów (użytkownik podał przykład padaczki oraz zaburzeń rytmu serca). Z kolei inny użytkownik portalu zapytał, co robić w sytuacji, w której rozpoznaje się chorobę, powodującą istotny wpływ na styl życia pacjenta (cukrzyca, celiakia).

   Ostatnio zaobserwowałem, że prawnicy pacjentów znaleźni nowy sposób na pozywanie lekarzy-zabiegowców w sytuacjach, w których nie można stwierdzić, iż doszło do błędu w sztuce. Otóż w takiej sytuacji należy wykazać, że jakkolwiek zabieg był przeprowadzony dobrze, to jednak pacjent nie był świadomy, iż można wybrać inną – alternatywną metodę – diagnozowania lub leczenia.

Problem ważności (skuteczności prawnej) zgody pisemnej jest jednym z najważniejszych zagadnień dotyczących praktyki wykonywania zawodu lekarza. Często bowiem lekarze żywią przekonanie, że wystarczającym warunkiem prawnej skuteczności zgody na zabieg operacyjny lub przeprowadzenie diagnozowania lub leczenia za pomocą metody stwarzającej podwyższone ryzyko dla pacjenta jest jej podpisanie przez pacjenta. Należy zdecydowanie stwierdzić, że tak nie jest. Trzeba bowiem pamiętać, że żeby zgoda pisemna była ważna to musi:

Podstawowe regulacje odnoszące się do zgody pacjenta są zawarte w art. 15-19 ustawy z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta (Dz. U. z 2009 r. Nr 52, poz. 417 ze zm.) oraz w art. 32-35 ustawy z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty (t.j. Dz. U. z 2008 r. Nr 136, poz. 857 ze zm., dalej: u.z.l.).

W sprawach medycznych zapada wiele orzeczeń. Rzadko kiedy jednak są one tak przełomowe i dotyczą zagadnień tak fundamentalnych. W wyroku z dnia 19 lutego 2008 r. Sąd Apelacyjny w Katowicach (sygn. akt I ACa 34/08) odniósł się do kwestii bardzo ważnej dla każdego ginekologa – prawnej ważności zgody pacjentki, udzielonej podczas cesarskiego cięcia.

Podstawą prawną obowiązku informowania o ryzyku, które jest związane z niepodjęciem określonego leczenia lub postępowania diagnostycznego, jest art. 31 ust. 1 ustawy z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty (t.j. Dz. U. z 2011 r. Nr 277, poz. 1634 ze zm., dalej: u.z.l.), w którym mowa o „dających się przewidzieć następstwach” zaniechania „proponowanych lub możliwych metod diagnostycznych lub leczniczych”.

W praktyce często pojawiają się pytania, kto może odebrać zgodę od pacjenta na daną czynność medyczną. Przepisy odnoszące się do zgody, zawarte w art. 15-19 ustawy z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta (Dz. U. z 2009 r. Nr 52, poz. 417 ze zm., dalej: u.p.p.) oraz w art. 32-35 ustawy z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty (t.j. Dz. U. z 2008 r. Nr 136, poz. 857 ze zm., dalej: u.z.l.), jednoznacznie wskazują, że zgodę może odebrać jedynie ta osoba, która udziela danego świadczenia zdrowotnego (zob. np. art. 32 ust. 1 u.z.l., który stanowi, że: „Lekarz może przeprowadzić badanie lub udzielić innych świadczeń zdrowotnych, z zastrzeżeniem wyjątków przewidzianych w ustawie, po wyrażeniu zgody przez pacjenta”).

Przepisy ustawy z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta (Dz. U. z 2009 r. Nr 52, poz. 417 ze zm., dalej: u.p.p.) oraz ustawy z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty (t.j. Dz. U. z 2008 r. Nr 136, poz. 857 ze zm., dalej: u.z.l.) w wielu miejscach posługują się pojęciem „przedstawiciela ustawowego” (zob. np. art. 31 ust. 2 u.z.l.; art. 32 ust. 2 u.z.l.; art. 9 ust. 2 u.p.p.), nie definiując tego pojęcia. Z tego względu w praktyce lekarze posługują się nim intuicyjnie i często pytają o jego precyzyjne znaczenie.

Przepisy ustawy z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty (t.j. Dz. U. z 2008 r. Nr 136, poz. 857 ze zm., dalej: u.z.l.) przewidują, że lekarz może zwrócić się do sądu opiekuńczego o wyrażenie zgody w sytuacji, gdy:

Na wstępie należy zaznaczyć, że zgodnie z ogólnymi regułami polskiego prawa cywilnego ciężar udowodnienia danego faktu spoczywa na osobie, która z tego faktu wywodzi skutki prawne (art. 6 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, Dz. U. Nr 16, poz. 93 ze zm.). Oznacza to, że w przypadku sporu co do wykonania obowiązku informacyjnego, to na lekarzu spoczywa obowiązek udowodnienia jego wykonania. Należy bowiem zauważyć, że to lekarz wywodzi z udzielenia informacji skutki prawne: po pierwsze, że zgoda pacjenta była prawnie skuteczna (zgoda jest prawnie skuteczna, gdy zostanie poprzedzona informacją); po drugie, że wykonał jeden ze swoich obowiązków.

Zakres informacji o stanie zdrowia danego pacjenta udzielanych przez lekarza różnym osobom jest w przepisach wyraźnie zróżnicowany. Zasadniczo można wyróżnić dwie sytuacje: informowanie pacjenta i osób z nim związanych oraz informowanie innych osób i instytucji. Ta pierwsza sytuacja jest uregulowana w art. 31, a ta druga w art. 40 ustawy z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty (t.j. Dz. U. z 2011 r. Nr 277, poz. 1634 ze zm., dalej: u.z.l.). W tym opracowaniu odnoszę się tylko do informacji udzielanych w trybie art. 31 u.z.l. W przepisie tym wskazano, że lekarz musi udzielić informacji:

Zgodnie z art. 34 ust. 1 ustawy z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty (t.j. Dz. U. z 2008 r. Nr 136, poz. 857 ze zm., dalej: u.z.l.), „Lekarz może wykonać zabieg operacyjny albo zastosować metodę leczenia lub diagnostyki stwarzającą podwyższone ryzyko dla pacjenta, po uzyskaniu jego pisemnej zgody” (zob. także art.18 ust. 1 ustawy z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta, Dz. U. z 2009 r. Nr 52, poz. 417 ze zm.). Przepis ten jednoznacznie przesądza, że zgodę na zabieg może wyrazić jedynie pacjent, a więc osoba, która ma być danemu zabiegowi poddana.

Osoba znana (polityk, sportowiec) trafia do szpitala i – co mniej lub bardziej zrozumiałe – wzbudza to zainteresowanie mediów. Przy takich okazjach widzowie różnego rodzaju serwisów informacyjnych dowiadują się o wielu szczegółach związanych ze stanem zdrowia tej osoby i wykonanymi wobec niej zabiegami. Pojawia się zatem pytanie, czy można mediom udzielać informacji o stanie zdrowia takiej osoby.

Zgoda blankietowa (zwana także zgodą in blanco) to oświadczenie pacjenta o wyrażeniu zgody podpisane bez wskazania przedmiotu zgody (np. rodzaju zabiegu leczniczego) oraz lekarza, wobec którego zostało złożone. Zgody takie funkcjonują jeszcze w niektórych szpitalach. Najczęściej zawierają one sformułowania w rodzaju: „wyrażam zgodę na wszelkie zabiegi lecznicze” lub „wyrażam zgodę na wszystkie niezbędne czynności medyczne”.